Mecazı Mürsel Nedir? Gündelik Hayatta Nasıl Karşımıza Çıkar?
Hayat bazen kelimelerle o kadar karmaşık hale geliyor ki, bir an “Nerede kaldı bu anlam?” diye düşünebiliyorsunuz. İşte o anlarda, “Mecazı mürsel nedir?” gibi sorular kafanızı karıştırabilir. Ama endişelenmeyin, çünkü ben de bir İzmirli olarak sürekli kelimelerle oynayan, ama bazen ne dediğini bile unutan biriyim.
Mecazı mürsel nedir, tam olarak neyi ifade eder, gelin bunu bir “gündelik hayat” perspektifinden ve biraz da mizah karıştırarak anlatalım. Hem de ne kadar “ders” havasında olursa olsun, sizi sıkmadan, eğlendirerek. Hadi başlayalım!
Mecazı Mürsel: Ne Demek?
Mecazı mürsel, Türkçeye Arapçadan geçmiş bir terim aslında. Ama çok basit bir şekilde şöyle açıklayabilirim: “Bir kelimenin, anlam genişlemesiyle başka bir şeyin yerine kullanılmasına mecazı mürsel denir.”
Evet, anladım, şimdi daha karmaşık oldu değil mi? Hadi, örneklerle açıklamaya çalışalım, zira dil felsefesi konuşuyor gibi oluyorum, ama esas amaç sizi fazla boğmamak.
Mecazı Mürsel Örneği: Ağaçların Konuşması
Bir arkadaşımın, bir gün bana şöyle dediğini hatırlıyorum: “Ağaçlar çok güzel konuşuyor ya.” İlk duyduğumda, bir an gerçekten “Ağaçlar mı?” diye düşündüm. İzmir’in bu güzel havasında bir şeyler kafasında mı dönüyor, yoksa benim için yeni bir anlam dünyasına mı adım atıyorduk?
Ama sonra fark ettim ki, burada kullanılan “ağaçların konuşması” tam anlamıyla mecazı mürsel. Tabii ki ağaçlar literal anlamda konuşmazlar. Fakat rüzgarın etkisiyle yaprakların ses çıkarması ya da ağaçların arasındaki sessizliğin, insan ruhuna hitap etmesi, bunu bir anlam genişlemesi olarak kullanmak, aslında mecazın en güzel örneklerinden biri.
Mecazı Mürsel: Gerçekten Olmayan, Ama Anlamı Olan Şeyler
Bir diğer örneği de şöyle verebiliriz: “Yarını hiç düşünme, güneş doğar, sabah olur.” Bu laf, eski bir kültürel anlayışın meyvesi olabilir ama aslında burada “güneşin doğması” da mecazı mürsel bir kullanım. Güneşin doğması her ne kadar literal anlamda “gün ışığının yeryüzüne ulaşması” olarak bilinse de, burada “yeniden bir başlangıcın yapılması” anlamına gelir. Güneşin doğması bir tabirdir, ama gündelik dilde gerçek bir olaydan daha fazla bir şey anlatır.
Mecazı Mürsel: Günlük Hayatta Ne İşimize Yarar?
Diyelim ki arkadaşınızla kahve içiyorsunuz, muhabbetin tavan yaptığı bir anda, “Ağzından bal damlıyor!” diyor. Başta, “Kardeşim, gerçekten bal mı var?” diye düşünürken, bir anda fark ediyorsunuz ki, burada mecazı mürsel var. Gerçekten ağzından bal damlamaz, ama tatlı ve hoş sözler söylediği için bu cümle kullanılıyor.
Aslında mecazı mürsel, bir şeyin “gerçek hali” ile “gizli anlamı” arasında kurulan köprü gibidir. Tabii, bazen bu köprüleri kurarken kendi kafanızda bir kavak yelkeni gibi sallanıp durabilirsiniz. Evet, şurada işte ben de biraz kayboldum ama olsun, bu yazı sizin kafanızı karıştırmak için değil, tam tersine, biraz rahatlatmak için!
İki Arkadaş Arasında: Mecazlı Konuşmalar
Kadir: “O kadar çok işim var ki, kafamı duvara vuracak hale geldim ya!”
Ben: “Açıkçası, Kadir, kafanı duvara vurmanı tavsiye etmem. Mecaz yapalım da, duvar gerçekten acıtır.”
Kadir: “Ama kafamı duvara vurduğumda, gerçek bir değişim yaşar mıyım?”
Ben: “İşin kötü yanı, belki de gerçekten bir değişim yaşarsın ama bu değişim pek de hoş olmaz. Hadi, mecazla işimizi halledelim.”
Burada yine bir mecazı mürsel örneği var. Kafayı duvara vurmak, literal anlamda bir şey değil, aslında bir duyguyu, bunalmayı ya da bir noktada çaresizliği ifade ediyor. Ama en güzel tarafı, bunu mecazla anlatmanın aslında daha kısa ve etkili olması.
Mecazı Mürseli Hayatımıza Nasıl Entegre Edebiliriz?
Sonuç olarak, mecazı mürsel ne demek ve ne işe yarar sorusu aslında çok basit: Yaşadığımız dünyayı daha zengin ve renkli hale getirir. O kadar çok şey var ki, bazen sözcüklerin gerçek anlamını kullanmak yerine, onları farklı anlamlarla birleştirip, daha derin, daha anlamlı cümleler kurabiliyoruz.
Günlük yaşamda, yemek yaparken “O kadar güzel kokuyor ki, neredeyse yiyebilirim!” demek bir mecazıdır. Buradaki “yiyebilmek” sözcüğü, gerçekte yapılması imkansız bir eylemken, burada sadece kokunun lezzetli olduğuna dair bir anlatımdır.
Ya da bir başka örnek: “Dışarısı buz gibi!” Gerçekten dışarıda donacak kadar bir soğuk var mı? Belki ama esas söylemek istediğimiz şey, “Dışarısı gerçekten soğuk, dikkat et”tir.
Sonuç: Mecazlı Günler
Mecazı mürsel, Türkçede daha önce fark etmediğimiz zenginlikleri, farklı anlam katmanlarını keşfetmemizi sağlar. Kendi dilimizdeki zenginlik, aslında bazen en sıradan anlarda bile karşımıza çıkar. Ve o anlarda, dilin büyüsüne kapılmak çok güzel. Çünkü, her mecazda biraz daha derine inersiniz; hem kelimelere hem de anlamlara.
Bunu yazarken, “Mecazlı mürsel nedir?” sorusunun gerçekten basit ve anlaşılır bir cevapla noktalanması gerektiğini düşünüyorum. Ama siz bir dahaki sefere bu tür bir soru duyduğunuzda, kafanızda bir parça daha anlamı birleştirecek, dilin ve kelimelerin nasıl renkli olabileceğini hatırlayacaksınız.
Bunu düşünerek, şimdi dışarı çıkıp “Güneş mi doğdu, yoksa sadece gün mü geldi?” sorusunu sorayım, belki bir mecaz daha doğar.